08.10.2018/№41

image

Гісторыя вядучай навуковай установы краіны яскрава прадстаўлена ў Цэнтральным навуковым архіве НАН Беларусі, які працуе пры Інстытуце гісторыі.

Сёння ён змяшчае 110 фондаў, у якіх захоўваецца каля 60 тысяч спраў ад першых дзён Акадэміі навук да сённяшняга часу. Калі перавесці гэтыя лічбы ў вымярэнне, больш звыклае для тых, хто не знаёмы з паняційным апаратам гісторыкаў-архівістаў, то атрымаецца каля 12 млн старонак. На кожнай з іх занатаваны фрагменты жыцця Акадэміі навук: інфармацыя аб фундаментальных і прыкладных праектах беларускіх навукоўцаў; пытанні гуманітарных і сацыяльных навук, у тым ліку мемарыялізацыі і сакралізацыі памяці; распрацоўкі ў галіне інфарматыкі; робататэхнікі; крыягенныя тэхналогіі; даследаванне Антарктыкі; геалагічныя, сельскагаспадарчыя, медыцынскія даследаванні; даследаванні па тэме пабудовы айчыннага атамнага рэактара; ліквідацыя наступстваў Чарнобыльскай аварыі – невялікая крыха з поўнага спіса навуковых тэм, дадзеныя пра якія захоўваюцца ў акадэмічным архіве. Вялікай каштоўнасцю ў даследаванні акадэмічнай супольнасці з‘яўляюцца таксама дакументы аб сацыяльным, культурным, гаспадарчым забеспячэнні айчынных вучоных, міжнародных навуковых сувязях.

Архіў пачаў функцыянаваць у 1920-я гг. і першапачаткова збіраў матэрыялы аб дзейнасці Інстытута беларускай культуры. На яго фарміраванне аказалі ўплыў класікі айчыннай архіўнай справы – Дзмітры Даўгяла і Міхал Мялешка, якія з’яўляліся супрацоўнікамі Інбелкульта. Як вынік, у фондах ЦНА захаваліся матэрыялы XVIII – пачатка ХХ ст., сабраныя падчас археаграфічных экспедыцый М.Мялешкам, К.Шкільтэрам, М.Каспяровічам; рукапіс падрыхтаванай да друку Дз.Даўгялам 16-й кнігі метрыкі ВКЛ і шмат іншых дакументаў.

У бягучым годзе акадэмічная суполь­насць святкуе 90-годдзе НАН Беларусі. З дакументаў, што захаваліся ў фондах ЦНА, магчыма даведацца аб цікавых старонках гісторыі арганізацыі Беларускай акадэміі навук. У прыватнасці, у 1924 г. наркам асветы БССР Антон Баліцкі адзначаў, што ў выпадку пастаяннага прагрэса ў навуковых даследаваннях Інстытут беларускай культуры будзе ператвораны ў Акадэмію. Беларускія навукоўцы праглі падобных зменаў і пастаянна павышалі свой прафесійны ўзровень. З перапіскі гісторыка Антона Ясінскага з першым прэзідэнтам Беларускай акадэміі навук (БАН) Усевалодам Ігнатоўскім вядома, што рэарганізацыя была магчыма ўжо ў 1927 г., але па некаторых прычынах стварэнне БАН прыйшлося адкласці на два гады.

image

Як паказваюць дакументы, з першых дзён пасля заснавання Акадэмія навук уключылася ў актыўную фундаментальную і прыкладную працу. У прыватнасці, яна рыхтавала праекты газіфікацыі і электрыфікацыі Мінска, распрацоўвала ўнікаль­ныя матэрыялы на аснове бетону, аналагаў якіх не існавала ў СССР, вырашала пытанні павышэння ўраджайнасці сельскагаспадарчых культур.

З дакументаў архіва даведваемся аб тым, што ў пачатку 1929 г. у Акадэміі навук знаходзіліся два аддзела: аддзел гуманітарных навук і аддзел прыроды і сельскай гаспадаркі, а таксама нацыяналь­ныя сектары. Іх унутраны склад нагадваў своеасаблівае спалучэнне структур адукацыйных устаноў (кафедра) і структур выканаўчай улады (камісія). Рашэнне аб стварэнні новай структуры Акадэміі, якая складаецца з навукова-даследчых інстытутаў, было прынята на пасяджэнні Прэзідыума 26 лютага 1929 г. У адпаведнасці з ім ствараліся інстытуты гісторыі, літаратуры, хіміі, матэматыкі, фізіялогіі, эканомікі і іншыя.

Аб высокіх патрабаваннях да супрацоўнікаў акадэміі сведчаць матэрыялы пасяджэнняў, захаваныя ў ЦНА. Так, пачынаючы з 1935 г. усе старэйшыя навуковыя супрацоўнікі павінны былі ведаць як мінімум дзве замежныя мовы.

Сёння спецыялісты ЦНА працягваюць працу заснавальнікаў беларускай акадэмічнай архіўнай навукі: упершыню з 1930-х гг. пачалі ладзіцца археаграфічныя экспедыцыі. Вядуцца распрацоўкі па гісторыі акадэмічнай навукі, камплектуюцца архіўныя фонды дакументамі інстытутаў і апарата Прэзідыума. Акадэмічныя архівісты ўдзельнічаюць у напісанні працы, прысвечанай угодкам Міжнароднай асацыяцыі акадэмій навук, сумесна з Цэнтральнай навуковай бібліятэкай рыхтуюць вялікі каталог архіўных дакументаў, прызваны паказаць патэнцыял захаваных матэрыялаў, праліць святло на важныя старонкі гісторыі НАН Беларусі і інш.

Можна казаць аб тым, што ЦНА з’яўляецца сапраўднай скарбонкай памяці і асноўнай крыніцай па гісторыі Акадэміі навук Беларусі, дакументальным сведкам намаганняў і поспехаў яе вучоных.

Фурманов Кірыл СЫЦЬКО, малодшы навуковы супрацоўнік ЦНА НАН Беларусі

Саранск На фота: К. Сыцько, В. Мядзведзева, М. Глеб, Д. Крэнт