01.10.2018/№40

image

Населены пункт Камарын 75 год таму быў першым вызвалены на тэрыторыі Беларусі ад фашысцкіх захопнікаў.

Сёння гэта сімвалічная для нашай краіны дата. Але так было не заўсёды. Доўгі час пачэсную пасаду займаў Хоцімск. Чаму так? На гэта і іншыя пытанні ў Белпрэсцэнтры адказалі прадстаўнікі Інстытута гісторыі НАН Беларусі.

Вялікая Айчынная вайна ўсё далей адыходзіць ад нас, а таму ўжо не так на слыху юбілеі Сталінградскай і Курскай бітваў. Менш за іх вядомая нам Бітва за Днепр – найскладанейшая аперацыя па фарсіраванню шырокай воднай артэрыі. Вядома, што ў Камарыне ў брацкай магіле знайшлі свой апошні прытулак больш за 600 салдат і афіцэраў.

Гэтыя падзеі не застаюцца па-за ўвагай навукоўцаў. Як адзначыў дырэктар Інстытута гісторыі НАН Беларусі Вячаслаў Даніловіч, сёлета 22–23 лістапада 2018 года ў Гомелі пройдзе Міжнародная навуковая канферэнцыя «Беларусь в год коренного перелома в Великой Отечественной войне (к 75-летию начала освобождения территории республики от германских войск)». Вучоныя плануюць абмеркаваць асаблівасці Смаленскай, Чарнігаўска-Прыпяцкай, Бранскай, Гомельска-Рэчыцкай і іншых наступальных аперацый першага перыяду вызвалення Беларусі, паколькі падзеі гэтыя яшчэ мала вывучаныя. Не абмінуць эксперты і тэму ўзаемадзеяння Чырвонай Арміі з партызанскімі злучэннямі, злачынствы акупантаў, аднаўленне народнай гаспадаркі на вызваленых у 1943-м землях і інш. Звычайна на такія мерапрыемствы запрашаюцца студэнты і вучні, а гэта садзейні­чае захаванню памяці пра нашу Перамогу.

Загадчык аддзела ваеннай гісторыі Беларусі Аляксей Літвін падкрэсліў значнасць падзей 1943-га – Года карэннага пералому. Па словах вучонага, савецкае кіраўніцтва рабіла шмат чаго, каб збіць з толку фашысцкіх акупантаў і ўпэўніць іх у тым, што галоўны ўдар прыме група армій «Цэнтр». Нават сам І.Сталін, які за ўсю вайну толькі тры разы накіроўваўся ў прыфрантавую зону, адзін з выездаў зрабіў якраз у гэты перыяд. Вядома ж, гэты факт збіваў з толку і нямецкую разведку. Да пэўнага часу не афішыраваліся поспехі чырвонаармейцаў на поўдні: менавіта таму, як сведчаць гісторыкі, і факт вызвалення Камарына на пэўны час згубіўся ў архівах.

Але ж галоўнай мэтай было вызваленне Левабярэжнай Украіны, Данбаса і яго каштоўных рэсурсаў. Не будзем забывацца, што цягнікам быў неабходны вугаль, а галоўныя сілы перавозіліся менавіта па чыгунках.

На шляху нашых войск паўстаў Днепр – і яго трэба было перайсці, адкінуўшы немцаў і іх саюзнікаў як мага далей. Таксама нельга было прапусціць на поўдзень варожае падмацаванне. Гэтыя задачы былі выкананы. Савецкі Саюз атрымаў вялікі козыр на Тэгеранскай канферэнцыі 1943 года, дзе пачаў вырашацца лёс пасляваеннага свету.

Актыўна дапамагалі чырвонаармейцам партызаны. На верасень – кастрычнік 1943-га прыпаў другі этап рэйкавай вайны пад назвай «Канцэрт». У выніку акупанты страчвалі шляхі да адступлення, шлі пад адхін эшалоны.

А.Літвін узняў і праблему супрацьстаяння фальсіфікацыям і скажэнням гістарычных фактаў: «Сутнасць у тым, што нярэдка людзі пішуць гістарычныя кнігі як бачаць, а не як сведчаць дакументальныя крыніцы. Фальсіфікацыі пачаліся не сёння. Часта іх першакрыніцай станавіліся мемуары нямецкіх генералаў, якія хацелі паказаць сябе ў лепшым выглядзе». Вядома ж, не пра ўсё можна было казаць і ў савецкі час, у даследчыкаў кожнай краіны – свае погляды. Камп’ютарныя тэхналогіі, алічбоўка архіўных матэрыялаў, увядзенне ў навуковы абарот новых крыніц сёння даюць магчымасць даследчыкам сказаць сваё слова.

Тым, хто цікавіцца інфармацыяй пра згаданыя падзеі, гісторыкі раяць звярнуцца да другога тома маштабнай сумеснай працы расійскіх і беларускіх экспертаў «Страна в огне. Коренной перелом 1942–1943 гг.».

follow Сяргей ДУБОВІК, «Навука»